عزت، حکمت و مصلحت؛ سه‌گانه راهبردی در منظومه فکری امام شهید انقلاب

امام شهید انقلاب، عزت، حکمت و مصلحت را اضلاع یک مثلث به‌هم‌پیوسته می‌دانستند که هرگونه غفلت از یکی از آنها می‌تواند کشور را از مسیر صحیح پیشرفت و اقتدار دور کند.

عزت در این منظومه فکری به معنای حفظ کرامت، استقلال و هویت ملی است. از نگاه رهبر شهید، عزت زمانی محقق می‌شود که یک ملت سرنوشت خود را به اراده دیگران گره نزند و در برابر فشارها و تهدیدها دچار انفعال نشود. بر همین اساس، نخست آنکه سیاست‌ها و برنامه‌های کشور باید متکی بر ظرفیت‌های درونی و توان ملی باشد؛ دوم آنکه هیچ تعامل، توافق یا مذاکره‌ای نباید به تحقیر یا تضعیف جایگاه ملت ایران منجر شود؛ و سوم آنکه اصول و ارزش‌های بنیادین نظام نباید تحت تأثیر خواست و فشار قدرت‌های خارجی دچار تزلزل گردد. عزت به معنای قطع ارتباط با جهان نیست، بلکه به معنای حضور فعال، اثرگذار و مستقل در عرصه‌های بین‌المللی است.

حکمت دومین رکن این راهبرد است. امام شهید بارها تأکید کرده‌اند که حکمت به معنای رفتار و تصمیم‌گیری خردمندانه، سنجیده و مبتنی بر محاسبه است. بر این اساس، نخست باید از تصمیمات هیجانی، عجولانه و فاقد پشتوانه کارشناسی پرهیز کرد؛ دوم آنکه اعتماد مطلق به طرف‌های مقابل در عرصه سیاست و روابط بین‌الملل خطایی راهبردی است و باید همواره با هوشیاری و دقت عمل کرد؛ و سوم آنکه مذاکره، تعامل و گفت‌وگو نه یک تابو و نه یک هدف مطلق است، بلکه ابزاری است که در صورت تأمین منافع ملی می‌تواند در چارچوب حکمت مورد استفاده قرار گیرد. در واقع، حکمت به معنای انتخاب بهترین تصمیم در زمان مناسب و با کمترین هزینه برای کشور است.

مصلحت نیز از نگاه امام شهید به معنای یافتن هوشمندانه‌ترین مسیر برای عبور از موانع و رسیدن به اهداف کلان کشور است. ایشان تصریح کرده‌اند که مصلحت هرگز به معنای عبور از اصول نیست، بلکه به معنای انعطاف در روش‌ها برای حفظ اهداف است. از این منظر، نخست باید میان اصول ثابت و روش‌های اجرایی تفاوت قائل شد؛ دوم آنکه در شرایط پیچیده و دشوار، انعطاف عقلانی و هوشمندانه می‌تواند راه عبور از موانع را هموار سازد؛ و سوم آنکه معیار اصلی مصلحت، تأمین منافع ملی، حفظ اقتدار کشور و پیشبرد اهداف بلندمدت انقلاب اسلامی است، نه منافع فردی یا جناحی.

در حقیقت، عزت بدون حکمت می‌تواند به رفتارهای پرهزینه و احساسی منجر شود، حکمت بدون عزت ممکن است به سازش‌کاری و از دست رفتن استقلال بینجامد و مصلحت بدون این دو نیز خطر فاصله گرفتن از اصول را در پی خواهد داشت. از همین رو، امام شهید انقلاب همواره بر همراهی و توازن این سه اصل تأکید داشتند.

امروز که جمهوری اسلامی ایران در برابر تحولات پیچیده منطقه‌ای و جهانی قرار دارد، بازخوانی این سه‌گانه راهبردی بیش از هر زمان دیگری ضروری است. عزت، حکمت و مصلحت نه‌تنها میراث فکری امام شهید انقلاب، بلکه نقشه راهی برای حفظ اقتدار ملی، تأمین منافع مردم و حرکت مستمر کشور در مسیر پیشرفت و تعالی به شمار می‌روند.

نویسنده: دکتر جمشید رضایی، کارشناس مسائل سیاسی اجتماعی