بررسی جنبه های عفاف و حجاب از دیدگاه قرآن

قرآن کریم به‌صراحت بر لزوم رعایت حجاب و عفاف تأکید کرده است. در آیاتی چند به بیان این فریضه الهی پرداخته است که متون قرآن شریف یک بعد از این حکم را روشن می‌سازد:

در آیه ۵۹ سوره احزاب: «ای پیامبربه همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو که پوشش‌های بلند خود را بر خویش فروگیرند. این برای اینکه با عفاف شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند ». این آیه حکم حجاب را برای همه زنان مؤمن بیان کرده و هدف آن را ایجاد امنیت و مصونیت از آزار معرفی می‌کند.

آیه ۳۱ سوره نور:وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا ۖ وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَىٰ جُیُوبِهِنَّ «و به زنان باایمان بگو که چشم‌های خود را از نگاه به نامحرم فروگیرند و دامان خویش را حفظ کنند و زینت خود آشکار ننمایند و روسری‌های خود را بر گریبان‌های خود بیفکنند». این آیه علاوه بر پوشش سر و سینه به مسئله مهم عفاف و حفاظت از دامان اشاره دارد که جنبه درونی و رفتاری حجاب را شامل می‌شود.

آیه ۵۳ سوره احزاب : یَـٰٓأَیُّهَا ٱلَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَدْخُلُواْ بُیُوتَ ٱلنَّبِیِّ إِلَّآ أَن یُؤْذَنَ لَکُمْ …… وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَٰعࣰا فَسْـَٔلُوهُنَّ مِن وَرَآءِ حِجَابࣲۚ ذَٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَقُلُوبِهِنَّۚ وَمَا کَانَ لَکُمْ أَن تُؤْذُواْ رَسُولَ ٱللَّهِ وَلَآ أَن تَنکِحُوٓاْ أَزْوَٰجَهُۥ مِنۢ بَعْدِهِۦٓ أَبَدًاۚ إِنَّ ذَٰلِکُمْ کَانَ عِندَ ٱللَّهِ عَظِیمًاهنگامی که از همسران پیامبرچیزی می‌خواهید از پشت پرده بخواهید؛ این کار برای پاکی دل‌های شما و آنها بهتر است». این آیه علاوه بر وجوب حجاب بر لزوم رعایت حریم‌ها برای پاکی روان جامعه تأکید دارد.

آنچه بدیهی است در روایات پوشش و حجاب پرتوی از آفرینش الهی معرفی شده که فلسفه وجودی آن حفظ مقام و ساحت مادی و معنوی زن و مرد و زمینه‌ساز رشد و کمال آنها تا مراتب عالی انسانیت است

حجاب در معنای عام فراتر از پوشش ظاهری است؛ یعنی شامل هر مانعی که انسان را از گناه بازدارد می‌شود. این مفهوم پوشش درونی یا عفاف را نیز در بر می‌گیرد که به حفاظت از چشم، گوش، گفتار و رفتار در برابر نامحرم اشاره دارد.

حجاب در معنای خاص به پوشش شرعی زنان در برابر مردان نامحرم اطلاق می‌شود که شامل پوشاندن موها‌ی گردن سینه و بدن با پوشش‌هایی مانند روسری مقنعه و چادر است.

حجاب و عفاف نقشی اساسی در پیشرفت و تعالی جامعه ایفا می‌کنند و آثار آن را می‌توان در سطوح گوناگون مشاهده کرد:

ایجاد امنیت و کاهش آسیب‌های اجتماعی: حجاب و عفاف با کاهش تحریکات جنسی زمینه‌ساز امنیت روانی و اجتماعی می‌شوندعدم رعایت آن مشکلات و اثرات مخرب زیادی در جامعه به وجود می‌آورد.

در مقابل رعایت این فریضه مصونیت از هزاران خطر و انواع فسادرا برای فرد و جامعه به ارمغان می‌آورد.

تحکیم بنیان خانواده: حجاب و عفاف با ایجاد آرامش و اعتماد بین زوجین کانون گرم خانواده را از گسست حفظ کرده و استحکام پیوند خانوادگی را در پی دارد.

شکوفایی استعدادها و حفظ کرامت انسانی: برخلاف تصور غلط حجاب به معنای محدودیت یا کنار زدن زن از عرصه‌های اجتماعی نیست بلکه با حفظ حریم‌ها به زن امکان می‌دهد تا حفظ جایگاه انسانی و بُعد روحانی خود نماید و با آرامش خاطر بیشتری در عرصه‌های علم سیاست و فعالیت‌های اجتماعی حاضر شود به‌طوری که پوشش افراد تأثیری انکارناپذیر در ارتقاء سلامت و شکوفایی استعدادها دارد.

مقابله با تهاجم فرهنگی: حجاب و عفاف یک خواسته فطری و سنگر مستحکمی در برابر فرهنگ برهنگی و مصرف‌زدگی غرب است که به دنبال بهره‌وری نامشروع از زن است.

رهبر شهیدحضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ابعاد حکیمانه آن را این‌گونه ترسیم می‌فرمایند:مسئله‌ی حجاب یکی از چیزهایی است که می‌تواند در خطر جاذبه‌ی جنسی محدودیّت ایجاد کنداز این جهت در اسلام روی مسئله‌ی حجاب تأکید شده است ایشان همچنین بر نگاه جامع اسلام به زن تأکید کرده، می‌فرمایند:اسلام می‌خواهد که رشد فکری و علمی و اجتماعی و سیاسی به حدّ اعلی برسد و وجودشان برای جامعه و خانوادۀ بشری به عنوان یک عضو حدّ اعلای فایده و ثمره را داشته باشد.

آنچه روشن است مسئلۀ حجاب به معنای منزوی کردن زن نیست؛ بلکه به معنای جلوگیری از اختلاط و آمیزش بی قید و شرط زن و مرد در جامعه است. این اختلاط به ضرر جامعه و به ضرر زن و مرد است.ایشان با صراحت حجاب را یک ضرورت شرعی دانسته و تأکید می‌فرمایند که هیچ تردیدی در وجوب حجاب وجود ندارد.

بر اساس آیات قرآن حجاب و عفاف صرفاً یک دستور فردی نیست بلکه مجموعه‌ای از قوانین است که برای ایجاد امنیت پاکی و تعالی در جامعه طراحی شده است قرآن این آموزه‌ها را در دو سطح کلی و اختصاصی تبیین کرده که هر کدام به نوبه خود نقشی اساسی در پیشرفت جامعه ایفا می‌کنند.
جنبه عام حجاب که همان عفاف یا پوشش درونی است به همه افراد جامعه خطاب شده و شامل کنترل نگاه، گفتار و رفتار می‌شود.
مانند آیه ۳۰ سوره نور: قرآن خطاب به مردان می‌فرماید: «قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ…» (به مردان مؤمن بگو چشم‌های خود را فروگیرند و پاکدامنی پیشه کنند…). این آیه نشان می‌دهد که ریشه بسیاری از گناهان نگاه آلوده است و کنترل آن نخستین گام برای پاکدامنی و رشد معنوی جامعه محسوب می‌شود. اجرای این اصل زمینه‌ساز کاهش چشم‌چرانی، مهار غرایز و در نهایت ایجاد بستری امن و آرام برای تعاملات اجتماعی می‌شود.
جنبه خاص (حجاب): به پوشش ظاهری زنان در برابر نامحرم اشاره دارد و دستورات آن در آیات متعددی آمده است.
(آیه ۵۹ سوره احزاب): «یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوَاجِکَ وَبَنَاتِکَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلَابِیبِهِنَّ…» (ای پیامبر به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو که چادرهای بلند خود را بر خویش فروافکنند…).
(آیه ۳۱ سوره نور): «…وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَىٰ جُیُوبِهِنَّ…» (…و روسری‌های خود را بر گریبان‌های خود بیفکنند…) تا زینت‌های خود را آشکار نسازند. آنچه روشن است آیات قرآن فلسفه وجودی این احکام را به روشنی با پیشرفت و تعالی جامعه گره زده است. قرآن هدف از حجاب را «شناخته شدن و مورد آزار قرار نگرفتن» زنان معرفی می‌کند. این امر، امنیت روانی و اجتماعی را برای زنان به ارمغان می‌آورد و جامعه را از بسیاری آسیب‌های اخلاقی مصون می‌دارد.
حجاب و عفاف با ایجاد حریم‌های مشخص کانون گرم خانواده را از گسست و آسیب حفظ کرده و به استحکام پیوند خانوادگی کمک می‌کند. جامعه‌ای با خانواده‌های مستحکم جامعه‌ای پویاتر و بالنده‌تر است. حجاب زن را از یک کالا در بازار نفسانیات به یک فاعل اخلاقی و اجتماعی تبدیل می‌کند. با کنار رفتن نگاه‌های مزاحم زنان با آرامش خاطر بیشتری می‌توانند در عرصه‌های علمی سیاسی و اجتماعی به فعالیت بپردازند و استعدادهای خود را شکوفا کنند. قرآن فلسفه رعایت حریم‌ها را پاکیزه‌تر بودن برای دل‌های شما می‌داند. این پاکی روانی زیربنای یک جامعه با نشاط عاقل و رو به کمال است.
در نهایت قرآن با ارائه این نظام جامع عفاف برای همه و حجاب برای زنانجامعه‌ای را ترسیم می‌کند که در سایه‌ی امنیت اخلاق و کرامت مسیر پیشرفت و تعالی خود را هموار می‌سازد.
قرآن با ترکیب آیات عام و آیات خاص یک سامانهٔ کنترل آسیب اجتماعی طراحی کرده است که در آن:آیات عام سنسورهای هشداردهنده در سطح فردی هستند.نگاه ،گفتار، رفتار،که از انباشت آلودگی‌های کوچک جلوگیری می‌کنند.آیات خاص موانع ساختاری در سطح کلان هستند که با ایجاد حریم‌های شفاف بستر را برای رقابت سالم علمی اقتصادی و سیاسی فراهم می‌آورند.
پیشرفت حقیقی در جامعه زمانی به ثمر می‌نشیند که نه فقط قوانین بالادستی اقتصادی و علمی بلکه قوانین نرم اخلاقی قرآنی نیز به عنوان بخشی از زیرساخت تمدنی مورد توجه قرار گیرند. حجاب و عفاف در این نگاه نه یک هزینه بلکه یک سرمایه‌گذاری عقلانی برای کاهش اصطحکاک‌های اجتماعی و افزایش ضریب هوش جمعی جامعه است.

با نگاهی جامع به آیات قرآن روایات معصومین و بیانات حکیمانه رهبر شهید این حقیقت آشکار می‌شود که حجاب و عفاف صرفاً یک تکلیف فردی یا پوشش ظاهری نیست بلکه یک نظام‌واره‌ی کامل برای صیانت از کرامت انسانی تحکیم بنیان خانواده و تأمین امنیت روانی جامعه است این فریضه الهی با ایجاد حریم‌های شرعی و مهار غرایز بستر را برای شکوفایی استعدادها حضور پویای زنان در عرصه‌های اجتماعی و پیشرفت همه‌جانبه‌ی جامعه فراهم می‌آورد از نگاه اسلام حجاب به معنای محدودیت یا کناره‌گیری از صحنه‌ی زندگی نیست بلکه زیرساختی است برای تعالی فرد و جامعه که با حفظ عفت و پاکدامنی، نسلی سالم با نشاط و کارآمد را پرورش می‌دهد و در برابر تهاجمات فرهنگی سنگری مستحکم به شمار می‌رود به‌عبارتی هرچه این فریضه در جامعه نهادینه‌تر باشد زمینه برای رشد معنوی، علمی و اخلاقی انسان‌ها هموارتر و جامعه به قله‌های رفیع تمدن اسلامی نزدیک‌تر خواهد شد.
در نهایت حجاب و عفاف را باید نه به‌عنوان یک مانع بلکه به‌عنوان یک زیرساخت برای تعالی فردی و پیشرفت همه‌جانبه جامعه اسلامی در نظر گرفت چراکه این فریضه الهی ضامن سلامت روان و امنیت اجتماعی شکوفایی استعدادهای انسانی در بستری سالم و پویاست.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین کاوه مرادی